Stemmen op een mes in de rug

Hoewel het fantastisch stemweer was kwam maar iets meer dan de helft van de kiezers opdraven bij de gemeenteraadsverkiezingen. In diverse tv-programma’s werd bij die magere statistiek zorgelijk gekeken. Het vertrouwen in de politiek is te laag, want ‘ze’ maken te veel ruzie, vertrouwen elkaar niet, liegen en willen niet samenwerken. Zal best allemaal, maar ik zag niemand wijzen naar de tv zelf als mogelijke oorzaak van dit gedrag.

Nog niet zo lang geleden keken we massaal naar braaf amusement, tegenwoordig zijn het vooral realityshows. Wie is de Mol, De Verraders, Temptation Island, Bondgenoten. Die zien er gelikter uit, maar de spelletjes zijn minder onschuldig. De deelnemers trekken alle registers open om te winnen. Medespelers zijn concurrenten die hoe dan ook uit de weg moeten worden geruimd. Deelnemers praten over ‘elkaar vertrouwen’; handig zolang het werkt, inwisselbaar wanneer overbodig. Vriendschap duurt tot de eerstvolgende eliminatieronde. Daarin kun je je ‘vriend’ wegstemmen en daarna verontschuldigend uitleggen dat het ‘niet persoonlijk bedoeld’ is.

Het vervelende is dat we dit soort gedrag zijn gaan bewonderen. De sluwste speler krijgt applaus, loyale kandidaten worden weggezet als naïeve sukkels. Wie integer blijft hanteert de verkeerde tactiek. Eerlijkheid is een rugzakje. Na de gewiekste montage ziet het er allemaal heel normaal uit. Een begripvolle voice-over doet de rest. Er is immers geld te verdienen, of status. Dan lever je je moraal snel in voor zoiets als een vrijstelling.

Wat deze programma’s zo verraderlijk maakt, is niet het egocentrische gedrag zelf, maar dat het wordt gebracht als slim, spannend of leerzaam. ‘Kijken hoe mensen onder druk reageren.’ Maar die druk is zorgvuldig opgebouwd, conflicten vooraf bedacht, ruzies fungeren als cliffhangers. Verraad met een draaiboek.

Wij kijkers zitten veilig op de bank en doen alsof we erboven staan. We analyseren, voorspellen, kiezen een favoriet. ‘Ik zou het anders doen,’ roepen we, graaiend in de chipszak. Maar geef ons eens een spel en uitzicht op een pot geld. De kans is groot dat ook wij binnen drie dagen ‘niets persoonlijks hoor’ mompelen terwijl we iemand wegstemmen die eerder nog zijn laatste mueslireep met ons deelde. Maar nu politici steeds vaker realitygedrag vertonen is dat opeens een alibi geworden om maar niet te gaan stemmen. Democratie? Liever zetten we nog een realityshow op.