Hoe gaan we om met de zomerhitte?

Het wordt warmer op aarde en dat merken we goed in de zomer. Sinds de Industriële Revolutie begon in de 19^de eeuw, stoten we als menselijke beschaving veel meer van het broeikasgas koolstofdioxide uit dan in het pre-industriële verleden. De mens heeft vanzelfsprekend altijd een zogeheten ecologische voetafdruk gehad, maar in de prehistorie, oudheid en ook nog in de middeleeuwen was die nog zeer beperkt. Milieuproblemen speelden toen vooral lokaal, bijvoorbeeld in grote steden, waar het vee los over straat liep en mensen uitwerpselen stortten aan de kant van de weg.

Klimaatverandering door menselijke invloed is iets wat we (vooral) de laatste decennia zijn gaan merken. We moeten in dit licht niet vergeten dat de wereldbevolking in de 20^ste eeuw verveelvoudigd is van 1,6 miljard in 1900 naar 6,1 miljard in 2000. Anno 2025 leven we met 8,2 miljard mensen op deze aarde en die toename betekent ook meer uitstoot van broeikasgassen.

Broeikaseffect

Iedereen weet inmiddels wel hoe het mechanisme werkt. Het principe van een broeikasje waarin we tomaten laten groeien is niet anders dan dat van de biosfeer. Wanneer zonlicht de aardbodem bereikt, wordt deze energie deels geabsorbeerd en deels weer teruggekaatst. Albedo speelt hierbij een rol. Een wit oppervlak, denk aan een wolkendek of sneeuw op de Noord- en Zuidpool, kaatst het zonlicht bijna volledig terug de ruimte in; de zonne-energie wordt nauwelijks geabsorbeerd. We zeggen dan: deze oppervlakken hebben een hoge albedo. Een bos, grasland, gebergte of woestijn hebben een lagere albedo, evenals de oceanen. Dit betekent dat energie wordt geabsorbeerd en omgezet in warmte. Deze warmte straalt de aarde ook weer uit, maar hierbij gaat het broeikaseffect een rol spelen. Zoals bij onze tomaten in de kas wordt de warmtestraling door terugkaatsing terug naar het aardoppervlak als het ware gevangen in biosfeer. Koolstofdioxide en ook methaangas sorteren hetzelfde effect als het glas in de tuinbouw: het broeikaseffect. Het gevolg is dat de warmte onze biosfeer maar moeilijk kan verlaten. De temperatuur stijgt. Fijn voor de tomatenplanten en voor korte duur wel even lekker voor de mens, maar niet te lang. Wij hebben behoefte aan verkoeling!

Lichamelijke verkoeling

Daarom nemen veel mensen graag een duik in het zwembad, of in zee. Het zwemwater is lager van temperatuur dan ons lichaam met een kerntemperatuur van 37 graden en daar water bovendien een hoge soortelijke warmte heeft, warmt het ook niet zo snel op. We kunnen onze overtollige hitte gemakkelijk afstaan aan het water en een frisse duik voelt daardoor heel verkwikkend. Om dezelfde reden genieten we van een waterijsje in dit jaargetijde. Gelukkig stelt ons eigen lichaam ook het nodige in werking. Water verkoelt ons op nog een andere manier: middels de verdamping van zweet. Het warmtereguleringsmechanisme van ons lijf zet bij warm weer de bloedvaatjes in de huid vol open en onze huid produceert zweet dat door middel van verdamping warmte wegvoert van ons lichaam. Een hond hijgt om warmte kwijt te raken en je ziet vaak dat vogels hun snavel helemaal open houden tijdens een hittegolf. Misschien klinkt het in eerste instantie tegenstrijdig: maar ook een hete kop thee in de zomer of een warme douche helpt volgens de experts voor verkoeling. Het lichaam zet de bloedvaatjes meer open om warmte af te staan. Dit is de stand van ons lichaam tegengesteld aan rillen en klappertanden bij ziekte en koorts, wanneer ons lichaam juist (tijdelijk) warmer wil worden.

Koel door kleding

Ook kleding en gebouwen kunnen ons voor de warmte behoeden. In de zomer dragen we minder aan ons lijf dan in de winter, wanneer we juist warmte-isolatie nodig hebben. In juli draag je bovendien veel liever een wit dan een zwart T-shirt: dit heeft wederom met de albedo te maken, de terugkaatsing van zonnestraling. Het kan gek genoeg ook anders werken. In woestijnen leven al vele millennia volkeren die zich compleet hebben aangepast aan deze extreme omgeving. Zij dragen meerdere lagen lichte kleding als bescherming tegen de warmte en vaak ook iets zwarts of donkers om luchtcirculatie te bevorderen en zo warmte af te staan.

Vertragend effect

Iedereen die wel eens in Zuid-Europa op vakantie is geweest, weet dat er in deze landen een cultuur en architectuur bestaat rondom zomerwarmte. Denk aan de siësta en de dikke wanden van de huizen, met kleine gevelopeningen en luiken voor de ramen. Alles is in het werk gesteld om de warmte zo lang mogelijk buiten te houden. Gebouwen kennen een vertragend effect waar het gaat om warmte. Een kathedraal blijft heel lang koel aan het begin van de zomer en ook in ons eigen huis in Nederland is het de eerste dagen van een hittegolf binnen vaak veel aangenamer dan buiten. Het is als met een regenschaduw bij een boom. Als het net begonnen is met regenen, is het trottoir onder de boom nog droog en de straat nat. Een uur na de bui drupt er water van de bladeren om een plasje te vormen onder de boom. De straat is dan inmiddels bijna opgedroogd. Op soortgelijke wijze is het na een hittegolf, als de temperatuur buiten weer aangenaam is zo rond de 20 graden, binnen nog best warm. Het voorbeeld van de kathedraal laat dit ook zien. Hier kan het heel lang duren voor het na een warme zomer weer koel is in de grote kerkruimte.

Koelte binnen en buiten

Het is belangrijk dat we weten wat helpt om te verkoelen. Bomen zijn van onschatbare waarde. Een oude boom verdampt heel veel water en verkoelt meer dan vele airco’s bij elkaar en, evenzo belangrijk, met een negatieve koolstofdioxide-uitstoot. Bomen in het bos nemen ook zonnestraling weg van de bodem: een weldaad voor dieren die zo in de schaduw kunnen vertoeven. Ook onze manier van bouwen in de toekomst zal meer gericht zijn op warmtepreventie; denk aan een overstek in het ontwerp van huizen, waardoor de zon niet vol op de ramen staat. Ook een souterrain kan wonderen doen. Zo zien we dat mens, dier, natuur en cultuur vele manieren hebben gevonden om de warmte het hoofd te bieden. Laten we in deze tijd letten op ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid en ook zelf natuurlijk voldoende drinken. Dan kunnen we ook deze warme maanden weer goed doorkomen!